जबरजस्ती अतिरिक्त कक्षा: बालबालिकामाथि मानसिक र अभिभावकमाथि आर्थिक बोझ

निजी विद्यालयको नियमित पढाइ पर्याप्त छैन भनेर बिहान सबेरैदेखि बेलुकीसम्म ‘अतिरिक्त कक्षा’ जबरजस्ती गराइने चलनले विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य, सृजनशीलता र बाल्यकाललाई जोखिममा पारेको छ। अभिभावकले बुझ्ने शुल्कभन्दा बढी पैसा असुल्ने यस्तो प्रवृत्तिको विरोध बढ्दैछ । काठमाडौंका धेरै निजी विद्यालयहरूले SEE परीक्षाको नाममा बिहान–बेलुकी ‘अनिवार्य कोचिङ’ थोपरेर विद्यार्थीलाई मानसिक रूपमा थकित र अभिभावकलाई आर्थिक रूपमा निचोर्दै आएका छन्। यस प्रवृत्तिले शिक्षा प्रणालीमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। के शिक्षा अब केवल शुल्क असुल्ने माध्यम मात्र बनेको हो ?

विद्यार्थीमाथि अनावश्यक दबाब
अहिलेसम्म हाम्रो निजी विद्यालय प्रणालीमा देखिँदै आएको एउटा चिन्ताजनक र अस्वस्थ प्रवृत्ति हो, ‘जबरजस्ती अनिवार्य अतिरिक्त कक्षा’ वा ‘कोचिङ’ कक्षा। यो विशेषतस् कक्षा ८, ९ र १० का विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरी SEE (पहिले SLC भनिने, अझै पनि ‘Iron Gate’ भनेर चिनिने) परीक्षाको तयारीको नाममा चलाइन्छ। शिक्षामा उत्कृष्टताका लागि प्रयास गर्नु जरुरी छ। तर, बिहान सबेरै र बेलुकी स्कुलपछिको अतिरिक्त कक्षा थोपर्ने यो संस्कृतिले विद्यार्थीहरूलाई अत्यधिक मानसिक दबाब दिइरहेको छ र अभिभावकलाई अनावश्यक आर्थिक बोझ थपिरहेको छ ।

सिर्जनशीलता र जीवनपाठको अभाव
शिक्षा भनेको केवल अंक ल्याउने वा परीक्षामा पास हुने कुरा मात्र होइन। जीवनमा कसरी सफल र जिम्मेवार नागरिक बन्ने भन्ने कुरा ‘जीवनपाठ’ (Life Lessons), आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking) र मूल्य (Values) मार्फत सिकाउनुपर्छ। तर, अहिले धेरै विद्यालयहरूमा परीक्षाको नतिजा र पास दर देखाएर मात्र आफ्नो ‘प्रतिष्ठा’ प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति हावी भएको देखिन्छ। यसरी पुस्तक र अङ्कको दौडमा अल्झाएर हामी बच्चाहरूको सृजनशीलता, आत्मविश्वास र जीवन कौशल विकास गर्न बिर्सिरहेका छौं। जीवनमा पास हुनु परीक्षामा मात्र पास हुनुभन्दा धेरै महत्वपूर्ण कुरा हो।

अभिभावकको आर्थिक बोझ

काठमाडौंका नाम चलेका निजी विद्यालयहरूले महिनामा १०–२० हजार रुपैयाँ शुल्क लिन्छन्। जबरजस्ती थपिने अतिरिक्त कक्षा र कोचिङ शुल्कले मासिक खर्चमा थप ५–७ हजार रुपैयाँ बोझ थप्दछ। के यस्तो शुल्क तिर्न बाध्य गरिनु न्यायसंगत हो? के घरमा बाबुआमा, दाजु–दिदी वा काका–काकीहरूले आफैं पढाउन सक्छन् भने पनि स्कुलले यो मान्य नगर्ने? यस्तो अभ्यास अभिभावकमाथि आर्थिक शोषण जस्तै हो।

नियामक निकायको भूमिका
यो समस्या कुनै एक विद्यालयको मात्रै होइन, यो काठमाडौंबाट देशभर फैलँदो प्रवृत्ति हो। यसलाई नियन्त्रण गर्न PABSON (Private and Boarding Schools’ Organization Nepal), NPABSON (National PABSON) र शिक्षा मन्त्रालयले तुरुन्त र कडाइका साथ नियम लागू गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। त्यसैगरी, काठमाडौं महानगरपालिकाका सम्माननीय मेयर इन्जिनियर बालेन शाहले शिक्षा र पूर्वाधार सुधारमा देखाएको सकारात्मक नेतृत्वलाई यस विषयमा पनि केन्द्रित गर्न आवश्यक छ। नियम र स्पष्ट दिशानिर्देश नबनाइए सम्म विद्यालयहरूले विद्यार्थी र अभिभावकको मनोविज्ञान र पकेटमा खेलवाड गर्ने अभ्यास जारी रहनेछ।अभ्यास जारी रहनेछ।

मानसिक स्वास्थ्य र सिर्जनशीलताको सवाल
विश्वव्यापी रूपमा पनि अत्यधिक परीक्षामुखी संस्कृति र शैक्षिक दबाबका कारण विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य बिग्रँदै गएको तथ्यहरू आएका छन्। विद्यार्थीलाई निरन्तर कक्षामा धकेलेर हामी उनहरूको प्राकृतिक जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई मर्दै लगिरहेका छौं। शिक्षा भनेको जीवनको तयारी हो, केवल परीक्षाको तयारी होइन। सन्तुलित शिक्षाको आवश्यकता अभिभावकको हैसियतले म विद्यालय प्रशासन, नियामक निकाय र नीति निर्माताहरूलाई अनुरोध गर्न चाहन्छु किः

• जबरजस्ती अतिरिक्त कक्षाको आवश्यकता पुनरावलोकन होस्।
• शुल्क संरचना पारदर्शी र न्यायसंगत होस्।
• विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य र समग्र विकासलाई प्राथमिकता दिइयोस्।
• शिक्षा प्रणालीलाई खेलकुद, कला, जीवन कौशल र मूल्य शिक्षासँग एकीकृत गरियोस्।

निष्कर्ष
हाम्रा बालबालिकालाई सास फेर्न दिऔं। उनीहरूलाई केवल पुस्तक र कक्षामा सीमित नगरी खुसी, रमाइलो र सिर्जनशील सिकाइका लागि स्थान दिन आवश्यक छ। नेपालले भविष्यका लागि सक्षम पुस्ता तयार गर्न चाहन्छ भने शिक्षा प्रणालीलाई परिमाण होइन, गुणस्तरको आधारमा पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। म अभिभावक, शिक्षक, विद्यालय प्रशासन र नीति निर्मातालाई सहकार्यका साथ यो विषयमा छलफल र सुधार गर्न हार्दिक अपिल गर्दछु।

विद्यार्थीलाई सास फेर्न दिऔं, रमाएर सिक्न दिऔं।
‘शिक्षा भनेको जीवनको तयारी हो, केवल परीक्षाको तयारी होइन।’
‘हाम्रा बालबालिकालाई केवल अंक ल्याउने दौडमा होइन, रमाइलो र सिर्जनशील सिकाइमा अघि बढ्न दिनुपर्छ।’
‘विद्यार्थीलाई निरन्तर कक्षामा धकेलेर हामी उनीहरूको प्राकृतिक जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई मर्दै लगिरहेका छौं।’